लहरी हवामानाचा अचूक वेध

लेखक – शैलेश माळोदे, नाशिक

डॉ. रंजन केळकर, हवामानतज्ञ. हवामान खात्यातील प्रदिर्घ योगदानानंतर आताही त्यांचे महाराष्ट्रातील हवामानाविषयी संशोधन सुरुच आहे.

‘महाराष्ट्राचे हवामान’ हे माझं पुस्तक मी लिहू शकलो म्हणून मी परमेश्वराचे उपकार स्मरण करतो असं स्पष्टपणे प्रस्तावनेत नमूद करून वैज्ञानिक म्हणून परमेश्वराच्या अस्तित्वाविषयी निःसंदिग्धपणे आणि अत्यंत नम्रपणे आपल्या विविध मर्यादांची जाणीव बाळगत आपल्या ख्रिस्ती असल्याबद्दल कुठलाही खोटा अभिनिवेश न ठेवता डॉ. रंजन केळकर यांनी अगदी दिलखुलासपणे स्वतःचा जीवनपट माझ्याबरोबर उलगडला. डॉ. रंजन केळकर हे 1998 ते 2003 या काळात हिंदुस्थानी हवामान खात्याचे महासंचालक होते. प्रा. डॉ. रंजन केळकर हवामानविषयक तज्ञ तर आहेतच, पण त्यांनी सोप्या भाषेत हवामानविषयक लेखन पुस्तकं, लेख, ब्लॉग व्याख्यानं याद्वारे केलेय. विशेषतः निवृत्तीनंतर. प्रयत्नपूर्वक त्यांनी लोकांना समजेल अशा पद्धतीनं आपली लेखनशैली विकसित केलीय.

हवामानशास्त्र विभागात पुणे आणि नवी दिल्ली येथे त्यांनी 38 वर्षे काम केलं. ‘माझं पुरं आयुष्य मी या विषयाला आणि विभागाला दिलं असं म्हटलं तर वावगं ठरणार नाही. 31 डिसेंबर 2003 रोजी सेवानिवृत्त झाल्यावर मी महाराष्ट्रात परतायचं ठरवलं. 2004 ते 2008 च्यादरम्यान मी पुणे विद्यापीठात इस्रो अध्यासनावर मानद प्राध्यापक होतो आणि उपग्रह हवामानशास्त्र हा विषय मी पदव्युत्तर विद्यार्थ्यांना शिकवला असे सांगत डॉ. रंजन केळकर यांनी त्यांच्यामधील शिक्षणाचा पैलूही खुला केला. 19 डिसेंबर 1943 रोजी मुंबईच्या शिवाजी पार्क भागात त्यांचा जन्म झाला. त्यांचं सुरुवातीचं शिक्षण बालमोहन विद्यामंदिर, मुंबई आणि नंतरचे शालेय शिक्षण सेंट जॉन्स सेकंडरी स्कूल, पुणे इथे झालं. त्यांचे वडील पोस्टात नोकरीला होते. केळकर मूळचे अलिबागचे. या ठिकाणी असलेली चुंबकीय वेधशाळा ब्रिटिशांनी 1900 च्या दशकात उभारली. खरं तर विविध निरीक्षणे चांगल्या प्रकारे नोंदवता यावीत म्हणून ही वेधशाळा मुंबईतील कुलाब्याहून हलविण्यात आली होती. त्याकरिता तिथे वीजदेखील पुरविण्यात आली नव्हती. वेधशाळेच्या समोर राहणाऱ्या केळकर कुटुंबीयांना  वीज नसल्याची सवय आणि वेधशाळेचं अप्रूप होतं.  त्यामुळे डॉ. रंजन केळकर हवामान खात्यामध्ये नोकरीला लागले ही एक प्रकारे आनंदाची बाब होती. निदान त्यांच्या वडिलांसाठी,शिक्षण पूर्ण झाल्यावरउष्णदेशीय हवामानशास्त्र (आयटीएम- आताची आयआयटीएम) संस्था, पुणे येथे 1964 साली अराजपत्रित अधिकारी दर्जाच्या संशोधन सहायक पदावर नोकरी मिळाली.  डॉ.केळकर यांची कारकीर्द शास्त्रीय प्रवाहात फुलली.

नोकरी करत असतानाच त्यांनी पुणे विद्यापीठातून पीएच.डी. प्राप्त केली. त्यांच्या प्रबंधाचा विषय वातावरणीय शास्त्राशी निगडित आणि आता प्रचंड चर्चेत असलेल्या ग्लोबल वॉर्मिंगशी संबंधित होता. कार्बन डायऑक्साईडचे प्रमाण वाढल्यामुळे पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील तापमान वाढते असे त्यांनी संशोधनातून दाखवून  दिले.

आयबीएमचे सहा संगणक 1960 च्या उत्तरार्धात देशाला देण्यात आले होते. त्यापैकी एक आयटीएममध्ये होता. त्याविषयी डॉ. केळकर यांनी प्रयत्नपूर्वक सर्व शिकून घेतले. 1970 मध्ये यासाठीच त्यांना भारतीय हवामानशास्त्र खात्यात पुण्यातील सिमला हाऊसमध्ये ‘कृषी हवामानशास्त्र’ या विषयासाठी विशेषज्ञ म्हणून बढतीवर नेमण्यात आले. 1980 पर्यंत ते या विषयात कार्य संशोधन आणि अंदाज या दोहोंबाबत करत राहिले. 1980 मध्ये ‘इन्सॅट-1ए’ हा उपग्रह हिंदुस्थानतर्फे सोडण्यात आला. त्याद्वारे प्राप्त आकडेवारीचे विश्लेषण करून हवामान अंदाज व्यक्त करण्यासाठीच्या गटात डॉ. केळकर यांची निवड झाली.

सहा प्रदीर्घ वर्षे त्यांनी हवामान खात्याचे महासंचालक म्हणून कार्यभार सांभाळला. सात बढत्या मिळवून ते या पदी पोहोचले. हिंदुस्थानमध्ये डॉप्लर रडार्सचा वापर माझ्या महासंचालक पदाच्या कारकीर्दीत सुरू झाला.’’ 1999 मध्ये ओडिशात महाचक्रीवादळ झालं. त्यात दहा हजारांपेक्षा जास्त लोकांचा मृत्यू झाला. डॉ. केळकर म्हणतात, ‘खात्यानं अंदाज बरोबर व्यक्त केला होता, पण आपल्याकडे तो लोकांपर्यंत पोहोचविण्यासाठी दळणवळण यंत्रणा आणि हलवाहलवीच्या सुविधांचा अभाव होता. त्यानंतर सरकारने त्याबाबत ठोस पावलं उचलली. राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण आणि एनडीआरएफची निर्मिती झाली. केळकर यांच्या कारकीर्दीतच 2001 चा भूज येथील प्रलयकारी भूकंप झाला. त्यानंतर त्यांनी भूकंपशास्त्रीय अद्ययावतीकरण करून पाच मिनिटांच्या आत नेमकी स्थिती कळवणारी यंत्रणा तयार झाली. गोवारीकर मॉडेल 2002 मध्ये विफल ठरल्यावर केळकर यांनी डायनॅमिक मॉडेल या संस्थेने मॉडेलच्या जागी प्रस्थापित करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली.

आज निवृत्त झाल्यावरदेखील डॉ. रंजन केळकर हवामानशास्त्रविषयक विपुल लेखन आणि प्रबोधन करतात. त्यांनी एकूण आठ पुस्तके इंग्रजी आणि मराठीतून प्रकाशित केली आहेत. एका विशेष प्रकारच्या शांतीचा अनुभव घेत डॉ. केळकर यांचा जीवनक्रम सुरू आहे. तो एक आदर्श म्हणायला हवा.